Kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI) bùng nổ mang đến những viễn cảnh đầy mê hoặc về một thế giới tự động hóa, nơi các siêu thuật toán có thể thay thế con người giải quyết những bài toán phức tạp nhất. Thế nhưng, hãy thử tưởng tượng một ngày, toàn bộ hệ thống vận hành từ hành chính công, dịch vụ pháp lý đến tài chính ngân hàng của Việt Nam bị tê liệt chỉ vì một nhà cung cấp dịch vụ đám mây nước ngoài ngắt kết nối API. Đó không còn là kịch bản trong phim viễn tưởng, mà là một nguy cơ hiện hữu nếu chúng ta không tự chủ được hạ tầng công nghệ. Câu hỏi đặt ra tại Diễn đàn Quốc gia số Việt Nam (DIGIFEST) 2026 không chỉ là làm thế nào để ứng dụng AI, mà quan trọng hơn: Vì sao Việt Nam cần một hạ tầng AI do chính người Việt làm chủ?
Từ chuyển đổi số thực chất đến năng lực số quốc gia
Nhiều năm qua, chúng ta thường nghe về khái niệm chuyển đổi số như một trào lưu thời thượng. Tuy nhiên, tại DIGIFEST 2026, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương đã thẳng thắn chỉ ra một thực tế: Chuyển đổi số không đơn thuần là việc mua sắm thiết bị, cài đặt phần mềm hay đổ tiền vào các dự án hạ tầng đắt đỏ. Điểm cốt lõi là tạo ra giá trị thực tế cho người dân và doanh nghiệp.
Theo Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương, mục tiêu của chuyển đổi số không phải là mang những quy trình thủ công, cũ kỹ lên môi trường số một cách máy móc. Thay vào đó, chúng ta phải làm tốt hơn, nhanh hơn, đơn giản hơn, minh bạch hơn và hiệu quả hơn. Nếu một hệ thống công nghệ được vận hành nhưng người dân vẫn phải xếp hàng, doanh nghiệp vẫn gặp nghẽn mạch thủ tục, thì đó là một sự lãng phí tài nguyên.
Đồng quan điểm, ông Trần Duy Ninh, Cục trưởng Cục Chuyển đổi số quốc gia, đã đưa ra một định nghĩa sắc sảo về ‘năng lực số quốc gia’. Đó là khả năng huy động, tổ chức, làm chủ và khai thác hiệu quả các nguồn lực số nhằm tạo ra giá trị phát triển kinh tế – xã hội. Trong mô hình kim tự tháp của năng lực số, đỉnh cao nhất không nằm ở thiết bị phần cứng, mà chính là khả năng làm chủ các công nghệ chiến lược. Đây chính là vũ khí quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia trong tương lai gần.
Một ví dụ điển hình cho tư duy tự chủ này là dự án xây dựng mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) chuyên biệt cho ngành pháp luật Việt Nam. Ông Phạm Quang Hiếu, Cục trưởng Cục CNTT (Bộ Tư pháp), nhấn mạnh rằng việc phát triển một trợ lý AI pháp luật thuần Việt không chỉ giúp tối ưu hóa công tác thẩm định, kiểm tra văn bản của cán bộ công quyền, mà còn là lá chắn bảo vệ chủ quyền số, chủ quyền dữ liệu và an toàn thông tin quốc gia. Một AI hiểu sâu sắc luật pháp Việt Nam phải được nuôi dưỡng bằng dữ liệu Việt và vận hành trên hạ tầng của người Việt.
Sovereign AI: Khi dữ liệu thôi là chưa đủ
Trong quá khứ, chúng ta thường nghĩ rằng chỉ cần giữ dữ liệu trong nước là đã có chủ quyền số. Nhưng trong kỷ nguyên AI, tư duy đó đã trở nên lỗi thời. Khái niệm ‘AI có chủ quyền’ (Sovereign AI) ra đời như một lời cảnh tỉnh: Chủ quyền không chỉ là nơi lưu trữ dữ liệu, mà là khả năng làm chủ toàn bộ chuỗi giá trị AI.
Để hiểu một cách đơn giản, nếu dữ liệu được ví như dầu thô – nguồn tài nguyên vô giá của nền kinh tế số, thì năng lực tính toán (compute) chính là nhà máy lọc dầu. Một quốc gia sở hữu trữ lượng dầu thô khổng lồ nhưng không có nhà máy lọc dầu thì vẫn phải phụ thuộc hoàn toàn vào nước ngoài để có được xăng dầu thành phẩm. Tương tự, nếu Việt Nam có nguồn dữ liệu lớn nhưng thiếu hạ tầng siêu máy tính để huấn luyện mô hình, chúng ta sẽ mãi là kẻ đi làm thuê công nghệ.
Sovereign AI toàn diện phải được xây dựng dựa trên 4 trụ cột cốt lõi sau:
- Hạ tầng tính toán mạnh mẽ (Compute Power): Sở hữu các trung tâm dữ liệu thế hệ mới với năng lực xử lý hiệu năng cao (được trang bị các dòng GPU chuyên dụng hàng đầu).
- Dữ liệu bản địa chất lượng cao (Sovereign Data): Nguồn dữ liệu sạch, được chuẩn hóa, phản ánh chính xác ngôn ngữ, văn hóa, lịch sử và hệ thống pháp luật Việt Nam.
- Mô hình thuật toán tự chủ (Proprietary Models): Khả năng tự huấn luyện, tinh chỉnh các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) mà không phụ thuộc vào mã nguồn đóng của các tập đoàn đa quốc gia.
- Đội ngũ chuyên gia nội địa (Local Talent): Những kỹ sư công nghệ làm chủ được công nghệ nguồn, có khả năng tối ưu hóa và xử lý sự cố hệ thống một cách độc lập.
Chiến lược đầu tư dài hạn vào công nghệ AI của các doanh nghiệp Việt hiện nay đang chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình ba lớp: hạ tầng, nền tảng và ứng dụng, thay vì chỉ dừng lại ở việc làm các ứng dụng bề nổi.
Bài toán triệu đô và rào cản thực tế của doanh nghiệp Việt
Dù nhận thức được tầm quan trọng của Sovereign AI, hành trình hiện thực hóa nó tại Việt Nam đang vấp phải những rào cản tài chính và kỹ thuật vô cùng lớn. Ông Vũ Thanh Tùng, Tổng giám đốc GreenNode, đã chỉ ra những ‘nỗi đau’ thực tế mà doanh nghiệp đang gặp phải khi muốn tiếp cận AI.
Một hệ thống máy chủ AI chuyên dụng không có giá vài trăm triệu đồng, nó tiêu tốn hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng của doanh nghiệp. Nhưng chi phí mua phần cứng chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Để vận hành hệ thống đó, doanh nghiệp phải đối mặt với hàng loạt bài toán hóc búa khác:
- Hạ tầng trung tâm dữ liệu cực khủng: AI đòi hỏi hệ thống tản nhiệt chất lượng cao và nguồn điện năng khổng lồ, ổn định 24/7.
- Băng thông kết nối tốc độ cao: Việc truyền tải và xử lý hàng Terabyte dữ liệu yêu cầu đường truyền không có độ trễ.
- An toàn thông tin và tuân thủ pháp lý: Đối với các lĩnh vực nhạy cảm như tài chính, ngân hàng, bảo hiểm hay dịch vụ công, việc đặt dữ liệu ở máy chủ nước ngoài là vi phạm nghiêm trọng Luật An ninh mạng.
- Khan hiếm nhân sự vận hành: Đội ngũ kỹ sư có khả năng tối ưu hóa phần cứng và huấn luyện AI ở quy mô lớn tại Việt Nam hiện chỉ đếm trên đầu ngón tay.
Để giải quyết bài toán này, các doanh nghiệp như GreenNode đang nỗ lực phát triển các giải pháp thực chất. Đơn cử như công nghệ xử lý tài liệu thông minh (Intelligent Document Processing – IDP) đang giúp các định chế tài chính trong nước tự động hóa quy trình, xử lý hàng trăm nghìn hồ sơ mỗi ngày, tiết kiệm hàng chục tỷ đồng chi phí vận hành mà vẫn đảm bảo an toàn tuyệt đối cho dữ liệu khách hàng.
Bảng so sánh: AI Ngoại nhập vs. Sovereign AI Việt Nam
Để thấy rõ sự khác biệt và lý do vì sao chúng ta không thể phó thác tương lai công nghệ cho các giải pháp ngoại nhập, hãy cùng đặt lên bàn cân so sánh hai hướng đi này:
| Tiêu chí so sánh | AI Ngoại nhập (ChatGPT, Gemini, Claude…) | Sovereign AI (Phát triển nội địa) |
|---|---|---|
| Hiểu biết ngữ cảnh bản địa | Khá tốt ở mức thông thường, nhưng dễ sai lệch nghiêm trọng về thuật ngữ chuyên ngành, pháp luật và văn hóa Việt Nam. | Được tối ưu hóa sâu sắc cho tiếng Việt, hiểu rõ các sắc thái văn hóa, địa phương và hệ thống văn bản pháp luật đặc thù. |
| Bảo mật & Chủ quyền dữ liệu | Dữ liệu người dùng được gửi về máy chủ nước ngoài, nguy cơ rò rỉ thông tin nhạy cảm và vi phạm Luật An ninh mạng Việt Nam. | Dữ liệu được lưu trữ, xử lý hoàn toàn trong lãnh thổ Việt Nam, tuân thủ nghiêm ngặt các quy định bảo mật quốc gia. |
| Chi phí vận hành quy mô lớn | Chi phí tính theo lượt truy cập (API) bằng ngoại tệ, dễ biến động theo tỷ giá và chính sách của nhà cung cấp ngoại. | Chi phí tối ưu hóa theo quy mô sử dụng thực tế, chủ động nguồn lực tài chính và không bị phụ thuộc ngoại tệ. |
| Khả năng tùy biến chuyên sâu | Hạn chế. Doanh nghiệp phải chấp nhận mô hình ‘đóng hộp’ sẵn có, rất khó can thiệp vào lõi thuật toán. | Toàn quyền làm chủ mã nguồn, dễ dàng tích hợp và tùy biến sâu theo nhu cầu đặc thù của từng ngành nghề. |
Góc nhìn công nghệ: Nhận định của tôi
Là một người theo dõi sát sao sự phát triển của công nghệ trong nhiều năm qua, tôi cho rằng Sovereign AI không còn là một khẩu hiệu mang tính tự hào dân tộc thuần túy, mà nó là tấm vé sinh tồn của Việt Nam trong kỷ nguyên số.
Thực tế hiện nay, có không ít doanh nghiệp đang làm thương mại theo kiểu ‘bình mới rượu cũ’ – tức là mua API của OpenAI hay Google, bọc lại bằng một giao diện tiếng Việt đẹp mắt rồi tự xưng là ‘AI Việt Nam’. Đây chỉ là một mánh lới quảng cáo (gimmick) ngắn hạn. Lối đi đó không giúp chúng ta xây dựng được năng lực số quốc gia thực chất.
Giá trị đáng tiền nhất hiện nay thuộc về những đơn vị dám đầu tư vào phần cứng thực tế, tự xây dựng trung tâm dữ liệu đạt chuẩn và phát triển các giải pháp AI chuyên biệt như IDP của GreenNode hay các mô hình LLM chuyên sâu cho ngành luật, y tế. Đó mới là những viên gạch nền móng vững chắc cho chủ quyền số quốc gia. Tệp khách hàng phù hợp nhất cho Sovereign AI lúc này chính là khối chính phủ, các tập đoàn tài chính, ngân hàng, bảo hiểm và các doanh nghiệp lớn sở hữu nguồn dữ liệu nhạy cảm cần được bảo vệ nghiêm ngặt.
Chặng đường tự chủ AI của Việt Nam chắc chắn sẽ vô cùng gian nan và tốn kém, đòi hỏi sự chung tay của cả Nhà nước lẫn các tập đoàn công nghệ tư nhân. Nhưng nếu không bắt đầu từ bây giờ, chúng ta sẽ mãi là những kẻ ‘thuê trọ’ trên chính mảnh đất số của mình.
Bạn nghĩ sao về năng lực xây dựng AI của các doanh nghiệp Việt Nam hiện nay? Liệu chúng ta có thể tạo ra một kỳ tích công nghệ mới, hay sẽ tiếp tục chịu lép vế trước sức mạnh của các gã khổng lồ Thung lũng Silicon? Hãy để lại ý kiến của bạn ở phần bình luận bên dưới nhé!
