“Pháo đài” thuế quan và rào cản an ninh mà Mỹ dựng lên để ngăn xe điện Trung Quốc đang xuất hiện những vết rạn đầu tiên. Các tín hiệu chính sách mới cùng chiến lược “sản xuất tại Mỹ” của doanh nghiệp Trung Quốc đang làm thay đổi cục diện cạnh tranh toàn cầu, đặt ra bài toán chiến lược về tương lai ngành ô tô và an ninh công nghệ của Washington và các đồng minh.
Trong hơn một thập kỷ qua, xe điện Trung Quốc trỗi dậy mạnh mẽ nhờ lợi thế quy mô sản xuất, chuỗi cung ứng pin hoàn chỉnh và chiến lược giá cạnh tranh. Mỹ vừa xem Trung Quốc là đối thủ công nghiệp, vừa coi đây là thách thức địa chính trị và an ninh quốc gia. Vì vậy, Washington đã triển khai hệ thống rào cản phức tạp gồm thuế quan cao, hạn chế đầu tư và quy định nghiêm ngặt với xe kết nối.
Pháo đài thuế quan và nỗi lo an ninh công nghệ
Mỹ coi ngành ô tô là trụ cột kinh tế và biểu tượng sức mạnh công nghiệp. Khi xe điện Trung Quốc nổi lên nhanh chóng, Washington áp dụng thuế quan 100% với xe điện nhập khẩu từ Trung Quốc như “phòng tuyến đầu tiên”, nhằm bảo vệ ngành nội địa và ngăn Bắc Kinh chiếm lĩnh công nghệ tương lai.
Bên cạnh đó, các quy định về “xe kết nối” được siết chặt. Xe sử dụng phần mềm hoặc phần cứng có nguồn gốc từ các thực thể Trung Quốc có thể bị hạn chế hoặc cấm bán tại Mỹ theo lộ trình đến năm 2029. Điều này phản ánh thực tế mới: ô tô hiện đại là “thiết bị thông minh di động” có khả năng thu thập, xử lý và truyền dữ liệu.
Tuy nhiên, chiến lược tách rời hoàn toàn không dễ thực hiện. Các hãng xe Mỹ vẫn phụ thuộc đáng kể vào chuỗi cung ứng Trung Quốc, đặc biệt trong lĩnh vực pin, khoáng sản hiếm và linh kiện điện tử. Điều này tạo nên nghịch lý giữa mục tiêu an ninh và yêu cầu cạnh tranh chi phí.
Chiến lược “sản xuất tại Mỹ” của doanh nghiệp Trung Quốc
Trước rào cản thương mại, nhiều hãng xe Trung Quốc chuyển từ xuất khẩu sang đầu tư trực tiếp ra nước ngoài, xây dựng nhà máy tại thị trường mục tiêu – chiến lược từng được các hãng Nhật áp dụng trong thập niên 1980.
Tập đoàn Geely – chủ sở hữu Volvo Cars và Polestar – được xem là ứng viên tiên phong. Khả năng tận dụng cơ sở sản xuất sẵn có của Volvo tại Mỹ để lắp ráp xe điện mang thương hiệu phương Tây là kịch bản hoàn toàn khả thi.
Trong khi đó, BYD tiếp tục mở rộng hiện diện toàn cầu, còn Xiaomi gây chú ý khi tham gia lĩnh vực ô tô điện với mẫu SU7.
Một diễn biến đáng chú ý là khả năng hợp tác giữa các hãng Mỹ và doanh nghiệp Trung Quốc. Ford Motor Company đã hợp tác với CATL để sản xuất pin lithium iron phosphate (LFP) tại Mỹ – minh chứng cho thấy công nghệ pin Trung Quốc đã trở thành chuẩn mực toàn cầu.
Tuy nhiên, rào cản lớn nhất không nằm ở sản xuất mà ở công nghệ lõi và sở hữu trí tuệ. Các quy định về xe kết nối yêu cầu tách biệt phần mềm, dữ liệu và hạ tầng số khỏi hệ sinh thái công nghệ Trung Quốc – điều có thể làm suy giảm lợi thế cạnh tranh vốn có của các hãng xe nước này.
Thế tiến thoái lưỡng nan của Washington
Câu hỏi chiến lược đặt ra là: liệu cho phép doanh nghiệp Trung Quốc sản xuất tại Mỹ có phục vụ lợi ích dài hạn của Washington?
Về kinh tế, đầu tư Trung Quốc có thể:
-
Tạo việc làm tại Mỹ
-
Giảm giá xe điện
-
Thúc đẩy chuyển đổi năng lượng sạch
Trong bối cảnh xe điện vẫn chiếm dưới 10% doanh số xe mới tại Mỹ, yếu tố giá thành đóng vai trò then chốt.
Về địa chính trị, rủi ro nằm ở:
-
An ninh công nghệ và dữ liệu
-
Ảnh hưởng chính trị
-
Nguy cơ “hollowing out” (rỗng hóa công nghiệp) nếu doanh nghiệp nội địa mất năng lực cạnh tranh
Ở chiều ngược lại, nếu tiếp tục đóng cửa hoàn toàn, Mỹ có thể tụt hậu trong cuộc đua xe điện khi Trung Quốc và châu Âu tăng tốc mạnh mẽ. Xe điện không chỉ là ngành công nghiệp, mà còn là công cụ chính sách khí hậu và vị thế công nghệ.
Tác động đến đồng minh và trật tự công nghiệp toàn cầu
Nếu xe điện Trung Quốc “Made in USA” trở thành hiện thực, các hãng châu Âu và Nhật Bản có thể đối mặt cạnh tranh gay gắt ngay tại thị trường Mỹ. Ngược lại, nếu Washington siết chặt hoàn toàn, đồng minh có thể buộc phải lựa chọn giữa liên kết với Mỹ hoặc hợp tác sâu hơn với Trung Quốc để duy trì năng lực cạnh tranh.
Ranh giới giữa cạnh tranh và hợp tác đang trở nên mờ nhạt trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu. “Pháo đài” bảo hộ công nghiệp của Mỹ vì vậy không còn là tuyến phòng thủ tuyệt đối, mà là không gian đàm phán chiến lược giữa an ninh, kinh tế và chuyển đổi xanh.
Câu chuyện xe điện Trung Quốc “Made in USA” không đơn thuần là vấn đề thương mại. Đây là phép thử đối với trật tự công nghiệp và địa chính trị toàn cầu trong kỷ nguyên công nghệ xanh – nơi quyền lực không chỉ nằm ở sản xuất, mà còn ở kiểm soát công nghệ, dữ liệu và chuỗi giá trị.
