Kỳ 9: Bi kịch Hồ Quý Ly

Ảnh minh họa.
Hồ Quý Ly (1336-1407) là nhân vật gây nhiều tranh cãi trong lịch sử. Các sử gia Lê – Nguyễn chê mắng ông thậm tệ, các học giả hiện đại bắt đầu đánh giá lại ông, tuy nhiên việc “bình công luận tội” vẫn gặp nhiều vướng mắc.

>> Kỳ 1: Vua không xem quốc sử

>> Kỳ 2 : Sự 'hèn nhát' vĩ đại

>> Kỳ 3: Tự do yêu đương thời Trần

>> Kỳ 4: Vua Minh Mệnh và tự do ngôn luận​

>>Kỳ 5: Chúa Sãi và tự do thương mại

>>Kỳ 6: Kỳ tích mở cõi – dân đi trước, chính quyền theo sau

>>Kỳ 7: Câu chuyện Trấn Tây Thành và tầm nhìn của ba vị minh quân​

>>Kỳ 8: Khi đàn ông viết sử

Việc Hồ Quý Ly “cướp ngôi” nhà Trần mà các sử gia Lê - Nguyễn nguyền rủa là “bất trung, bất chính” ngày nay không có vấn đề gì đáng bàn cãi, vì thay một triều đại đã rệu rã bằng một triều đại khác là hợp với quy luật và lẽ phải. Cuộc cải cách của Hồ Quý Ly có thể tóm tắt như sau:

Về chính trị, ông xây dựng một nhà nước tập quyền và thực hiện pháp trị. Về tư tưởng văn hóa, ông phê phán hệ tư tưởng Tống Nho hủ lậu, đề cao văn hóa dân tộc, dùng chữ Nôm vào các văn bản hành chính thay cho chữ Hán; đối với tăng nhân, ông bắt những người dưới 50 tuổi phải hoàn tục, những người trên 50 tuổi phải qua sát hạch, nếu đạt yêu cầu mới tiếp tục cho tu hành, không đạt thì bị sa thải.

Về giáo dục, ông bỏ lối học tầm chương trích cú, đưa kiến thức thực hành, toán pháp và chữ Nôm vào chương trình học hành thi cử nhằm đào tạo ra những nhân tài hữu dụng. Về kinh tế, ông tước bỏ bớt đặc quyền đặc lợi của giới qúy tộc bằng chính sách hạn điền, hạn nô; thống nhất hệ thống đo lường trong cả nước; vừa chia lại ruộng đất vừa tiến hành khai khẩn đất hoang, mở rộng giao thông, phát triển các công trình thủy lợi, thực hiện công bằng về thuế khóa; đặc biệt, ông là ông vua đầu tiên cho phát hành tiền giấy để thúc đẩy lưu thông hàng hóa.

Về quốc phòng, ông xây dựng các tuyến phòng thủ kiên cố, xây dựng quân đội chính quy thường trực tinh nhuệ, với trang bị vũ khí hiện đại; có thể nói vũ khí của quân đội nhà Hồ là vũ khí hiện đại nhất thế giới lúc bấy giờ.

Cuộc cải cách sâu rộng của Hồ Quý Ly không thành công vì diễn ra quá ngắn trước cuộc xâm lược quy mô lớn của nhà Minh. Dù quyết tâm chống xâm lược và tổ chức cuộc chiến tranh vệ quốc một cách bài bản, nhưng nhà Hồ không đủ sức đương đầu với kẻ thù hùng mạnh. Nước mất, cả nhà Hồ Quý Ly bị bắt đi tha hương. Đổ hết tội làm mất nước cho cha con Hồ Quý Ly là không công bằng. Trách nhiệm còn của cả dân tộc này nữa.

Nguyên nhân sâu xa dẫn đến mất nước được các sử gia, kể cả các sử gia hiện đại, đề cập là nhà Hồ không được lòng dân. Hồ Nguyên Trừng đã từng nói với Hồ Quý Ly: “Thần không ngại đánh, chỉ sợ lòng dân không theo mà thôi”. Lòng dân ở đây là gì? Thời nào cũng vậy, nước nào cũng vậy, dân chúng không tự mình theo hay không theo ai. Phải có “truyền thông”.

Ngày xưa không có các phương tiện thông tin đại chúng, sách vở thì chỉ người có học mới đọc được, người có học là các nhà nho. Người dân biết được chuyện quốc sự ít hay nhiều và biết theo hướng nào đều thông qua các nhà nho này, chính họ là những người “định hướng dư luận”, “dẫn dắt tư tưởng” dân chúng. Mà hệ tư tưởng Tống Nho bảo thủ cuối thời Trần đã bén rễ bền gốc trong xã hội thông qua các nhà nho này, họ lạc hậu rất xa so với tư tưởng cải cách của Hồ Quý Ly.

Theo ĐVSKTT, năm 1392 “Quý Ly soạn sách Minh Đạo gồm 14 thiên”, trong đó coi Chu Công là “tiên thánh”, hạ Khổng Tử xuống “tiên sư”, cho sách Luận Ngữ “có bốn chỗ đáng ngờ”, coi Hàn Dũ (một danh Nho thời Đường) là “đạo Nho” (ý nói cóp nhặt, trộm cắp tư tưởng của người khác), coi các bậc đại nho thời Tống như Chu Mậu Thúc, Trình Di, Dương Thi, La Trọng Tố, Lý Diên Bình, Chu Tử “tuy học rộng nhưng ít tài, không sát sự việc, chỉ thạo cóp nhặt văn chương người xưa”.

Cũng theo ĐVSKTT, năm 1395, Hồ Quý Ly lại chép thiên “Vô Dật” của Chu Công, dịch ra quốc ngữ để dạy vua chứ không dùng sách của Tống Nho, năm sau lại soạn “Quốc ngữ thi nghĩa” kèm một bài tựa theo ý mình, bỏ đi phần bình của Chu Tử. Việc hạ bệ Khổng Tử, mạt sát Tống Nho là những việc tày đình khiến cho các sử gia từ Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên, Ngô Thì Sĩ cho đến Trần Trọng Kim sau này “nhảy dựng” lên.

Ngô Sĩ Liên viết: “Đạo của tiên thánh nếu không có Khổng Tử thì không ai phát huy được; hậu thánh sinh ra nếu không có Khổng Tử thì không còn ai làm khuôn phép nữa. Từ khi có sinh dân đến nay, chưa có ai nổi tiếng hơn Khổng Tử, thế mà Quý Ly lại dám khinh suất bàn về ngài thì thực là không biết lượng sức mình”. Vị sử thần này viết tiếp: “Chu Tử sinh vào cuối đời Tống, kế tiếp công việc chú giải lục kinh của các nhà nho Hán, Đường, ngược dòng tìm nguồn, hiểu được ý của thánh nhân ở các bộ kinh để lại, rõ được đạo thánh nhân ở những lời huấn giải, vắt óc nghiền ngẫm, lý và tâm dung họp.

Ông giải thích thì tường tận, chỉ dẫn thì xa rộng, thực là tập đại thành của các tiên nho và cũng là khuôn mẫu cho những kẻ hậu học. Huống chi lại có Trình Tử xướng ơ trước, và Chu Tử bổ sung chỗ chưa hoàn hảo ở sau, thì nghĩa đã tinh lắm rồi. Người sau mà có trước tác, thì cũng chỉ là mở mang cho rộng thêm, tô chuốc cho bóng thêm, có thế mà thôi, sao lại được chê bai bàn cãi”. Còn Ngô Thì Sĩ thì cho rằng việc Hồ Quý Ly giáng Khổng Tử xuống làm tiên sư là “người mù chê mặt trời, mặt trăng không sáng”.

Theo Ngô Tất Tố thì những điều Hồ Quý Ly nói trong sách Minh Đạo “chẳng những ở ta từ trước đến hồi gần đây chưa ai nghĩ tới, mà đến ở Tàu, trừ bọn Thanh nho sinh sau Quý Ly ba bốn thế kỷ, cũng chưa có ai dám nói”. Tiếc rằng các bộ sách của Hồ Quý Ly đã thất truyền, nên ngày nay chúng ta không biết gì hơn một số dẫn chứng sơ sài kèm theo những lời mắng mỏ của các sử gia.

Những tư tưởng cải cách của Hồ Qúy Ly không những chưa đủ thời gian mang lại kết quả để làm thay đổi não trạng của đám nho sĩ mà còn gây sốc cho họ. Và như đã nói, sự phản ứng của đám nho sĩ kéo theo sự phản ứng của dân chúng, đó là một trong những nguyên nhân cản trở Hồ Qúy Ly tiến hành cuộc chiến tranh nhân dân chống ngoại xâm như nhà Tiền Lê, nhà Lý, nhà Trần đã làm thành công trước đó. Tư duy, tầm vóc của Hồ Qúy Ly vượt xa tư duy, tầm vóc của dân tộc. Dân tộc không theo kịp ông nên quay lưng lại với ông.

Thực ra Hồ Qúy Ly không phải là không hiểu “lòng dân”, thực chất là não trạng “ngu trung” của đám hủ nho, nên ông cũng đã có một vài động tác đối phó, như việc không nhường ngôi cho người con trưởng có trí tuệ kiệt xuất là Hồ Nguyên Trừng mà nhường ngôi cho con thứ Hồ Hán Thương, là cháu ngoại của vua Trần Minh Tông, nhưng những động tác kiểu này không mấy thuyết phục. Con qủy sứ Minh Thành Tổ đã khôn khéo lợi dụng đúng thời cơ, giương ngọn cờ “phản Hồ phục Trần” thôn tính gọn nước ta. (còn tiếp)

HOÀNG HẢI VÂN


Loading...

BÌNH LUẬN BÀI VIẾT


Bình luận3

  • qqqqqReply

    25-11-2016 11:46:39

    Đáng tiếc là Hồ Quí Li không có được “thiên thời” và “nhân hoà”, chỉ “địa lợi” thì không đủ chông quân xâm lược Minh. Giá như cuộc chiến lùi lại vài chục năm, khi mà chế độ đã vững, dân chúng đã nhận được lợi ích của những cải cách, ủng hộ chế độ, không còn luyến tiếc nhà Trần nữa thì sợ gì quân Minh. Chuyện sử kể rằng: Khi quân Thanh (Tôn Sĩ Nghị) sang xâm lược, Ngô Văn Sở đang thống lĩnh quân Tây Sơn tại Bắc Hà. Có người bàn kế đem quân lên mai phục tại ải Chi Lăng, giống như Lê Lợi đã giết được Liễu Thăng. Nhưng Ngô Thì Nhậm phát biểu: Thời Lê Thái Tổ, khi đó muôn dân lầm than, căm thù giặc Minh đến xương tuỷ, quân ta lên mai phục, dân chúng đều giữ bí mật, lại cung cấp tin tức về giặc, nên Thái Tổ đã thành công. Nay dân chúng Bắc Hà chưa chịu nhìn nhận chúa công (Nguyễn Huệ) lại đang mong ngóng quân Minh sang giúp nhà Lê. Quân ta chưa khởi binh thì mọi động tĩnh đã có kẻ báo tin cho giặc biết rồi, cầm chắc thất bại. Chi bằng tạm lui (về Tam Điệp) để bảo toàn lực lượng và sĩ khí. Ngô Văn Sở nghe theo. Kết quả về sau thì như chúng ta đều đã biết. Bài học về lòng dân “nhân hoà” không bao giờ là cũ vậy!

  • Nguyễn Chí ThànhReply

    15-9-2016 02:32:01

    Việc lên án Hồ Quý Ly cướp ngôi của cháu ngoại là đúng, lịch sử phê phán là có lý. Nhưng cũng phải thừa nhận Hồ Quý Ly là một con người cải cách, muốn làm thay đổi bộ mặt Đại Việt sau nhà Trần. Các chính sách, mệnh lệnh đưa ra quá mới mẻ cho người dân nên không đủ sức thuyết phục được trăm họ... Vậy là không có được lòng dân !!! Ngay thế giới hiện đại, những năm cuối thập kỷ 80 thế kỷ trước, sau khi nắm quyền, Gorbatrop cũng lao vào cải tổ để chứng minh việc ông ta đứng đầu đất nước là đúng... Vội vã phế bỏ một loạt công thần như Grisin, Romanop... để thay bằng Elsin hay Yakoplep để có được ê kip lý tưởng cho cải tổ. Ông ta quá đà vào việc thanh trừng nội bộ hàng ngũ cấp cao, tin dùng những kẻ cơ hội chính trị nhưng chẳng để ý đến hiệu quả kinh tế. Hậu quả là nền kinh tế đi xuống thảm hại, nội bộ mất đoàn kết, các nước đòi li khai để tan rã Liên bang Xô viết sau 74 năm tồn tại... Xét thấy hai trường hợp Hồ Quý Ly của thế kỷ 15 và Gorbatrop của thế kỷ 20 có nhiều điểm tương đồng và hậu quả tương đồng cùng số phận tương đồng. Nên có thể coi Hồ Quý Ly là bậc thầy của Gorbatrop...

  • Nguyễn Duy Dũng Reply

    15-9-2016 08:54:54

    Thời nào cũng vậy, người tài không hẳn đã được số động thừa nhận ngay. Tôi nghiệm thấy ngày cả thời nay, trước những cái mới (không thấy có trong sách) là rất nhiều kẻ "sỹ" nhảy dựng cả lên. Hầu như còn rất ít người bình tĩnh, giành thời gian để thực tế kiểm chứng. Chúng ta tranh nhau nói, giành nhau để phán xét. Nhưng ... người thực làm thì quá ít. Vì, hình như làm là để việc của người ít học. Còn phán là việc của những người có nhiều bằng cấp ? Sao không ít nói và làm đi nhỉ !

Cảm ơn bạn đã gửi ý kiến.

Bạn đã gửi ý kiến cho bài viết này.