Loanh quanh cái sổ hộ khẩu

Sổ hộ khẩu
Sáng qua 16.6 tại Hà Nội diễn ra cuộc hội thảo công bố báo cáo nghiên cứu hệ thống đăng ký hộ khẩu ở Việt Nam do Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam và Ngân hàng Thế giới (WB) tổ chức. Sực nhớ đến cuốn sổ hộ khẩu và nhưng hệ lụy của nó suốt bao nhiêu năm nay.
Có lẽ chỉ còn vài nước trên thế giới, chủ yếu trong "phe" xã hội chủ nghĩa, trong đó có xứ ta, là còn duy trì sự quản lý bằng hộ khẩu. Thời buổi công nghệ thông tin - thế giới phẳng này mà vẫn áp dụng biện pháp thô lỗ của Thương Ưởng đời nhà Tần bên Tàu cách nay hơn 2.000 năm thì phải nói rằng rất cổ hủ.
Hộ khẩu là cái gì? Cứ hiểu nôm na, danh từ “hộ” để chỉ một đơn vị gia đình, cụ thể là một gia đình. Ví dụ, xã A có 200 hộ. Đáng nhẽ chỉ cần ngắn gọn thế cũng đủ hiểu, nhưng lâu nay người ta kèm thêm chữ khẩu, thành hộ khẩu, bởi nhà nào mà chẳng có miệng ăn. Khẩu là từ Hán Việt, chỉ cái mồm (miệng), nghĩa bóng chỉ người. Mỗi miệng ăn là một người. Chẳng hạn ông tổ trưởng dân phố báo với công an rằng hộ A có mấy khẩu, thì công an hiểu ngay là có mấy người.
Ngày xưa, quản lý bằng sổ hộ khẩu có thể được xem là cách nắm dân số hiệu quả nhất. Mỗi gia đình, công an phát cho một cuốn sổ, khai đầy đủ số người vào đó, được công an chứng nhận là nó có hiệu lực. Một cuốn sổ mỏng manh, lúc thì bìa xanh, thời thì bìa hồng, nhưng tầm quan trọng của nó thì vô biên. Quan trọng đến mức, mất sổ hộ khẩu, dù sống sờ sờ ra đó nhưng cũng không có quyền làm người hợp pháp, bị coi là "đối tượng ngoài xã hội".
Những thành viên trong gia đình, khi chuyển đi đâu đó cư trú chỗ khác thì phải chuyển hộ khẩu, gọi nôm na là cắt hộ khẩu. Thời chiến tranh ở miền Bắc có cụm từ thông dụng “cắt hộ khẩu” để nói về những người bị bom chết. Người ta đùa nhau, dọa nhau “Giôn Xơn nó cắt hộ khẩu bây giờ”. Rất nhiều trường hợp chuyển đi thì dễ nhưng muốn nhập về lại thì không được bởi hộ khẩu có liên quan đến những quyền lợi: nhà cửa, đất đai, nhu yếu phẩm, kết hôn, quyền lợi chính trị, thậm chí khai tử… Chết mà chưa ra chính quyền cắt hộ khẩu hoặc không có sổ hộ khẩu để cắt thì cũng như chưa chết. Ở miền Nam sau 1975 nhiều gia đình thành phố, nhất là thành phần mà “bên thắng cuộc” gọi là “ngụy quân ngụy quyền”, tư sản, trí thức đã bị đưa đi kinh tế mới, lên nơi rừng xanh núi đỏ vài năm chịu không nổi phải quay về thành phố nhưng không được nhập khẩu trở lại, sống rất khổ. Có nhiều gia đình sống lang thang nay đây mai đó, gầm cầu xó chợ, do không có hộ khẩu nên không tìm được công ăn việc làm, không mua được nhà, không có bất cứ chế độ chính sách gì, sống mà như đã chết, khổ sở trăm bề.
Buồn cười nhất là cái gì cũng đòi hộ khẩu. Muốn mua cái nhà không được bởi không có hộ khẩu thì không làm được giấy tờ sang tên. Muốn nhập được khẩu vào thành phố thì nhà chức việc lại vặn hỏi đã có nhà chưa. Mua nhà phải có hộ khẩu, nhập khẩu phải có nhà, cái sự vô lý đèn cù ấy kéo dài suốt bao nhiêu năm trời, dân tình oán thán nhưng cứ cắn răng chịu bởi nhà nước bảo sao phải làm vậy. Mà không chỉ chuyện nhà cửa, ngay cả xin học cho con, làm cái chứng minh thư, đi học nghề hoặc học đại học, yêu nhau lấy nhau… không có hộ khẩu cũng bị lên bờ xuống ruộng. Chính sách quản lý bằng hộ khẩu đã trở thành tai họa cho rất nhiều người dân.
Dân khổ, nhưng có một bộ phận được lợi từ chính sách này. Họ có quyền sinh quyền sát, bán cái quyền ấy cho những người có nhu cầu nhập khẩu. Tôi có quen một anh bạn, từ Hà Nội vào thời những năm 1980, không có cách nào chuyển khẩu. Thế rồi có người mách nhờ công an cho nhập khẩu vào một hộ nào đấy, khai giả là người họ hàng, sau đó tách hộ. Thế mà được, có hẳn hộ khẩu chính thức, lại nhờ đó mà mua được nhà chứ không cần cậy người khác đứng tên. Tôi hỏi tổng cộng để được làm người thành phố tốn hết mấy cây vàng, y chỉ cười, xòe bàn tay.
Một người bạn tôi bảo, chỉ có bộ máy quản lý con người tồi kém thì mới dựa dẫm vào cái kiểu sổ hộ khẩu như vậy. Anh ấy trước kia dạy cùng trường với tôi, sau đi diện đoàn tụ gia đình bên Úc. Anh kể anh sống bên đó hơn 20 chục năm trời, do nhu cầu học hành, làm ăn nên đã chuyển đi cư trú ở mấy bang khác nhau, cứ muốn là đi thôi, tha hồ, chỉ với mỗi cái thẻ công dân chi đó, chả ai hỏi, chả ai bắt bẻ, mua nhà mua xe thoải mái, nhưng nếu chỉ làm điều gì vi phạm pháp luật là nhà chức trách xác định được ngay. Họ không bày ra hộ khẩu như ta nhưng quản lý chặt chẽ hơn nhiều, vậy mà không ai có cảm giác bị quản lý, bị làm khó dễ, quả là tuyệt vời.
Nhà nước ta dường như cũng đã không ít lần nhận ra sự vô lý của sổ hộ khẩu nhưng có vẻ nhóm lợi ích được lợi từ cách quản lý này còn mạnh nên vài lần bàn tới bàn lui mà vẫn chưa đi đến đâu. Họ lúc nào cũng kêu gọi hòa nhập với thế giới nhưng cố giữ cho bằng được những sản phẩm bảo thủ đã hết đát (date) của mình. Nhưng họ chắc không phải không biết chuyện Thương Ưởng cuối cùng cũng trở thành nạn nhân của chính chính sách hộ khẩu tàn bạo mà ông ta đã đề ra và áp dụng.
Rồi có một ngày cuốn sổ hộ khẩu tai ách này sẽ bị xóa sổ, nhưng có lẽ chúng ta phải lưu lại vài cuốn như một thứ chứng tích về loại công cụ gây bức bối, kìm hãm xã hội và con người kéo dài suốt bao năm. Cho con cháu đến ngắm và kinh.
Nguyễn Thông

Loading...

BÌNH LUẬN BÀI VIẾT


Bình luận5

  • Nguyễn Lạc ĐạoReply

    22-6-2016 05:36:34

    HAI CÂU CHUYỆN CÓ THẬT, NHƯNG RẤT KHÓ TIN VỀ HỘ KHẨU MÀ TÔI BIẾT VÀ ĐÃ TRẢI QUA ***************************************************************************************** Chuyện thứ nhất : **************** Năm 1975, tôi là dân thị xã được phân công về dạy học tại môt huyện ven biển,cách thị xã khoảng 70 cây số. Tôi lấy vợ và sinh con đầu ở phía vợ. Vợ tôi làm ngoài. Năm 1984 tôi được chuyển về thị xã. Tôi làm mọi thủ tục để chuyển công tác. Tôi hỏi kinh nghiệm từ những người đi trước. Họ vẽ đường : mày chuyển hộ khẩu cho con mày theo cha trước, để khỏi mất chế độ tem phiếu của nó. Tôi đi lại giữa hai nơi cả tháng trời mới làm xong. Thời ấy xe cộ vô cùng khó khăn, có lúc tôi phải đi bằng xe đạp. Một tháng trời đổ mồ hôi sôi nước mắt vì cúi luồn , năn nỉ để giữ chế độ cho con. Nếu không có chế độ thì cái đói đã bày ra trước mắt ! Khi tôi bắt đầu làm thủ tục nhập hộ khẩu cho vợ thì mọi rắc rối phức tạp mới bắt đầu. C.A phường không cho nhập. Vì đang có chủ trương dãn dân ! Tôi quyết đấu tranh đến cùng, Tôi nói vậy là Đảng, Nhà nước không cho vợ chồng có giấy chứng nhận kết hôn chung sống à ? CA trả lời đại ý rằng anh đừng lý sự, đã quy định thì phải chấp hành . Tôi chạy vạy nhờ vả, xin xỏ khắp nơi nhưng đành bó tay. Tôi đau khổ và phẩn uất vì cái chủ trương tàn nhẫn kia ! nhưng chẳng còn biết phải làm gì. Trước mắt cứ đưa vợ về chung nhà sống lậu cái đã. Thế rôi một lần cà phê với thằng bạn, nó bày một mẹo nghe thật tàn nhẫn: Mày làm đơn gửi tòa án xin ly dị vì lý do CA không cho nhập hộ khẩu để vợ chung sống với chồng, thì tòa sẽ can thiệp để vợ mày nhập hộ khẩu, Vì chắc chắn tòa không dám giải quyết vì cái lý do vớ vẩn trên. Tôi vô cùng đau khổ vì cái ý nghĩ này. Nhưng không còn cách nào khác, cuối cùng cũng phải làm. Hôm tôi cầm đơn xin ly dị đến báo cho CA phường. Tôi nói bây giờ CA không cho vợ chồng tôi sống chung thì tôi phải gửi đơn ra tòa xin ly dị thôi, chứ cả đời không thể sống lậu hay sống mỗi người mỗi nẻo được; chỉ mong anh xác nhận dùm tôi cái lý do vợ tôi không phải là đối tượng được nhập hộ khẩu vào thị xã theo chính sách nào đó. Anh CA nhìn tôi hết sức lạ lẫm. Anh có vẻ lo ngại. Rồi anh dẫn chứng một số nội dung về cái chủ trương kia mong tôi thông cảm. Cuối cùng anh nói thôi ông là giáo viên, tôi linh động giải quyết cũng được; ông về cầm hồ sơ tới đây ! Tôi thở phào. Không thể tin được điều mình vừ nghe !

  • Nguyễn NamReply

    21-6-2016 03:40:05

    Đây là một cách làm nghèo đất nước !

  • Lê thị thu hoàiReply

    19-6-2016 11:37:49

    Bài viết này rất hay và thiết thực. M làm công chứng nên sổ hộ khẩu gần như hiện diện trong tất cả các hđ, giao dịch. M chỉ hiểu nộm na, đơn giản sổ hộ khẩu là thứ để xác định nơi thường trú của 1 ng, là điều kiện để được đứng tên mua nhà đất ở VN. Du di hơn nữa thì sổ hk là 1 căn cứ có thể xđ vợ chồng, cha mẹ - con. Mới đây m có nghe thoáng thoáng 1 vị khách bảo rằng sắp tới sẽ K còn hk nữa. Đọc bài viết này m mới nhận thức được 1 điều xoá bỏ hk là hướng đến sự quản lý tiến bộ, xoá bỏ 1 cách quản lý lạc hậu và phát sinh n hệ luỵ tiêu cực. M cũng chẳng hiểu sao mà bao nhiêu đoàn cán bộ từ cấp TW đến địa phương suốt ngày đi công du nước ngoài n về lại K áp dụng được n điều tiên tiến? Họ đi mang tính chất tham quan hơn là học hỏi. Nhiều khi K phải là K biết mà dường như họ cố tình níu kéo cái nhiêu khê, lạc hậu chỉ vì lợi ích nhóm! K ở đâu xa, chính m hồi tr muốn hành nghề công chứng viên ở Đn, điều kiện bắt buộc là phải có hk Đn. Do vậy mới lo lắng làm hk n phải đăng ký tạm trú 1 năm. Bây h muốn nhập khẩu Đn phải tạm trú 2 năm. Sổ hk ảnh hưởng lớn đến quyền lợi học hành của con cái. Hệ quả là nhà nào có điều kiện thì có đến 2 hk hoặc xin cho con nhập khẩu ở mấy quận trung tâm để con được học ở trường trung tâm TP. Việc chạy chọt, đút lót là điều tất yếu! Đang mong chờ ở sự cải cách tích cực liên quan đến vđ hk!

  • Hô khâuReply

    18-6-2016 10:31:40

    "Kinh" là như thế nào, phải nói rõ ra chứ! Đấy, đã cho 'mở' rồi mà vẫn còn 'kinh' chứng tỏ tâm lý vẫn nhìn trước ngó sau kẻo phải rời hộ khẩu. Mục tiêu của cái gọi là hộ khẩu của các nước XHCN đặt ra trong thế kỷ 20 và còn kéo dài đến thế kỷ 21 là quản lý con người. Cách quản lý này cũng có phần nào giống như các trang trại chăn nuôi là bấm vào dái tai nó một cái thẻ đánh số, hay đeo cho nó một cái chuông dưới cổ khi thả ra đồng. Trước kia, tôi có biết trường hợp một cô thôn nữ để được cắt hộ khẩu đi học một khóa về điều dưỡng (y tá) để được về công tác tại một bệnh viện, cô phải tự nguyện trả giá cho cái việc cắt lao động nông nghiệp của mình. Trên thế giới, không có hộ khẩu nhưng họ vẫn quản lý công dân hiệu quả mà vẫn tôn trọng quyền tự do của công dân. Ở các nước bắc âu có chính quyền thiên tả, xây dựng được đường lối xã hội chủ nghĩa tốt nhưng đâu có cần quản lý khắt khe như vậy đâu? Ngày nay, việc quản lý công dân được hỗ trợ bằng thông tin điện tử của chính quyền điện tử hóa công vụ thì lại càng thuận tiện và nhanh chóng hơn. Tóm lại dân ta chẳng ai thích hộ khẩu, chỉ có chính quyền thích thôi! Mọi người đều muốn cắt cái hộ khẩu này đi.

  • buồnReply

    18-6-2016 06:28:50

    sổ hộ khẩu chưa nói đến nhung công an hộ tịch là vô duyên nhất. trộm cắp trong khu dân cư vẫn dài dài, CA hộ tịch hưởng lương cao mang tiếng làm công tác địa bàn nhung là đi thu tiền chiếm vỉa hè, bãi xe, chợ, xây dựng trái phép... và đi xin tiền tiêu tết, nghỉ mát... trong khu dân cư các tổ chức đoàn thể bạt ngàn: mặt trận tổ quốc, hội người già, phụ nữ, thanh niên, HĐND... nhà nước trả lương cả, chưa nắm đủ tình hình hay sao mà thêm cái vị anh công an hộ tịch làm gì?

Cảm ơn bạn đã gửi ý kiến.

Bạn đã gửi ý kiến cho bài viết này.