ngày 25 tháng 03 năm 2017
Tiếng Việt tôi yêu
 

Thiên Quang tỉnh

In bài viết
Giếng Thiên Quang trong khu Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội) - Ảnh: Tư liệu
  Có lần tôi đọc một bài viết về hội thơ được tổ chức ngày rằm tháng giêng năm Bính Thân 2016 ở Văn Miếu (Hà Nội) trên báo Tuổi Trẻ. Phóng viên mấy lần viết “hồ Thiên Quang Tỉnh”.

Xin nói ngay rằng nơi mà nhà báo đề cập đến trong khu di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám nổi tiếng ở thủ đô là cái giếng chứ không phải cái hồ, cái ao. "Tỉnh" là từ Hán Việt, nghĩa là cái giếng. Bậc đại nho Mạc Đĩnh Chi thời nhà Trần có bài phú Ngọc tỉnh liên (thường được gọi là Ngọc tỉnh liên phú) có nghĩa hoa sen trong giếng ngọc. Thiên Quang tỉnh nghĩa là giếng Thiên Quang.

Tỉnh là giếng, thường do con người tạo nên, nó khác với hồ. "Hồ" từ Hán Việt nghĩa là cái hồ, cũng để chỉ chỗ chứa nước, có sẵn trong tự nhiên, ví dụ hồ Hoàn Kiếm, hồ Tây. Nhà nho Nguyễn Huy Lượng đầu thế kỷ 19 (năm 1801) viết bài Tụng Tây hồ phú (phú ca ngợi hồ Tây) qua đó ca ngợi công đức của nhà Tây Sơn và anh hùng áo vải Nguyễn Huệ. Còn "trì" là cái ao, ví dụ liên trì (ao sen), Mễ Trì (để chỉ nơi có nhiều lúa gạo, ví như một ao gạo).

"Thiên quang" có nghĩa là ánh sáng trời. Thiên Quang tỉnh có nghĩa cái giếng soi, phản chiếu ánh sáng bầu trời, nghĩa bóng là tri thức soi sáng con người. Chỉ cần viết Thiên Quang tỉnh, hoặc giếng Thiên Quang là đủ, là chính xác; còn viết “hồ Thiên Quang Tỉnh” tức là chả hiểu gì về đối tượng đang được nhắc đến, bị sai hoàn toàn.

Trong từ Hán, có những danh từ chung kết hợp với danh từ riêng khác để chỉ địa danh, ví dụ: giang (sông), hà (sông), sơn (núi), tự (chùa)…, tạo thành: Hoàng Hà (sông Hoàng), Trường Giang (con sông dài), Thái Sơn (núi Thái), Linh Sơn Tự (chùa Linh Sơn). Trong tiếng Việt ta, do bị ảnh hưởng nặng của chữ Hán cũng có những địa danh như vậy, ví dụ: Hồng Hà (sông Hồng), Đà Giang (sông Đà), Hương Giang (sông Hương), Ngũ Hành Sơn (núi Ngũ Hành), Thiên Phúc Tự (chùa Thiên Phúc). Chẳng ai lại nói, lại viết là sông Hồng Hà, sông Hương Giang (nhưng nếu nói dòng Hương Giang thì được), núi Ngũ Hành Sơn (nếu nói ngọn Ngũ Hành Sơn thì được)… Vì vậy, chả ai lại viết là giếng Thiên Quang Tỉnh, đã thế lại còn viết sai giếng thành hồ.

Nguyễn Thông                                            

 
hotline
Quảng cáo: 091 2161163
Nội dung: 090 186 3399
 
TIN LIÊN QUAN
 
 
 
Bình luận 1
29/11/16PHẢN HỒI
Việc dùng một từ đi trước một tên (thường là tên riêng) mà trong tên có từ Hán Việt cùng nghĩa thì khá phổ biến. Như mấy ví dụ tác giả đưa ra, người ta vẫn nói/viết: sông Hoàng Hà, sông Trường Giang, núi Thái Sơn, chùa Linh Sơn Tự,… thành quen rồi, dẫu biết là thừa. Thông thường thì vẫn “đường quốc lộ, đường tỉnh lộ,…”, ngay sách toán cũng dùng “đường trung tuyến, đường tiếp tuyến,…” đấy thôi. Những lối dùng thừa chữ này có thể sửa được, nhưng có những cụm từ thấy khó. Chẳng hạn, đài truyền hình TƯ VTV1 có chương trình, đưa chữ rất to “Kiều bào đồng hành cùng đất nước” nếu dùng đúng “Kiều bào đồng hành đất nước” thì thấy nó… làm sao ấy! (có người còn tếu là “kiều bào cùng hành hạ đất nước”). Mong bác Nguyễn Thông có bài viết về những kiểu dùng câu như thế này xem sao.
Gửi bình luận
Họ và tên *
E-mail *
Tiêu đề
Nội dung *
 
 
 
 
 
 
XEM NHIỀU NHẤT
 
 
 
 
 
 
  • Lê Học Lãnh Vân

    Chuyên gia quản trị

    Tôi đọc bài phóng sự "Bảo mẫu Thiên Lý: vấp ngã tuổi 19, trưởng thành tuổi 23" (Tuổi Trẻ Online, ngày 22.3.2017) với niềm vui nhẹ nhàng và cảm động.

  • Hồ Hùng

    Nhà báo

    Chuyện ông trưởng phòng ở Tiền Giang ăn cắp 16 quả trứng vịt, tuy trị giá rất nhỏ, chỉ khoảng 80.000 đồng, nhưng đã “lòi” ra chuyện không nhỏ!

  • Nguyễn Thông

    Nhà báo

    Thiết nghĩ những người làm chính sách, đề ra ý tưởng để lập lại trật tự xã hội cũng cần xem xét thấu đáo nghĩa của những khái niệm, từ ngữ. Với hàng rong mà định nhốt vào một chỗ, quả thực chả khác đem thúng úp nia, làm cái việc vô nghĩa.

  • Hoàng Hải Vân

    Nhà báo

    Việc ra quân dọn dẹp vỉa hè đang được mở rộng trong cả nước thành một phong trào rất có khí thế. Dù được sự ủng hộ của người dân và sự hậu thuẫn của các phương tiện truyền thông, nhưng vẫn còn nhiều lý do để lo ngại và sự lo ngại không chỉ ở chuyện vỉa hè.

  • Quốc Nam

    Nhà báo

    'Kong - Skull island' là bộ phim giải trí về đề tài quái vật, nhưng vấn đề môi trường toát ra khi xem phim cũng đáng suy ngẫm. Cách Kong ứng phó trên đảo Đầu lâu hay việc ứng xử với tự nhiên mỗi người theo một cách của đoàn thám hiểm trong phim cho thấy ứng xử như thế nào sẽ nhận lại hậu quả như thế. Thậm chí thảm khốc hơn.