ngày 25 tháng 04 năm 2017
Bàn tròn lịch sử
 

Chuyện làm quan 2 triều của nữ tiến sĩ Nho học duy nhất nước ta

In bài viết
Văn miếu Mao Điền Hải Dương- Nơi Nguyễn Thị Duệ được thờ cùng Khổng Tử và bảy vị Đại khoa danh tiếng của Việt Nam
  Thời phong kiến, xã hội nước Nam theo đạo Nho, cũng bởi thế mà những quy chuẩn được đặt ra để bao bọc con người trong khuôn khổ giáo lý. Nam thì nào “Tam cương, ngũ thường”, “Tề gia, trị quốc, bình thiên hạ”… nữ thì “Tam tòng, tứ đức”. Thân phận giới nữ cũng bởi thế mà chế ngự nơi “trướng rũ, màn che”. Việc xã hội phần nhiều cho nam nhi, nên cái sự học để tiến thân, nữ giới tuyệt nhiên không được dự vào. Ấy vậy, vẫn có trường hợp ngoại lệ.

Trong muôn vàn tiến sĩ Nho học bước ra từ “cửa Khổng, sân Trình” thời Lý cho tới thời Nguyễn, rặt toàn nam nhi. Vậy mà thời nhà Mạc, vẫn lọt “cửa” một nữ tiến sĩ. Nữ tiến sĩ được đề cập tới ở đây là Nguyễn Thị Duệ, nữ tiến sĩ duy nhất của khoa cử nước Nam, được Đại Nam dư địa chí ước biên, trong phần Tỉnh Hải Dương có ghi:
Am Đàm Hoa, Tiến sĩ gái;
Thầy võ tuyển xã Đan Luân. 

(Xã Đan Luân, thuộc huyện Đường An, Hải Dương, có ông Vũ Thạnh đỗ Thám hoa đời Lê Trung hưng. Sau vì bị bãi chức về quê dạy học. Học trò ông nhiều người đỗ đạt. Trong đó số người đỗ võ tuyển cũng nhiều). 
Bà Duệ (hay Dụ) vốn quê xã Kiệt Đặc, huyện Chí Linh, nay là phường Văn An), thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương. Bà sống vào buổi cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII khi đất nước đang còn trong cảnh phân lý Nam – Bắc triều. Cái sự học khác người của bà, nguyên do được Hải Dương phong vật chí, trong mục Tài nữ cho biết là: “Nguyên phần mộ tổ tiên bà ở núi Trì Ngư, xưa truyền thầy địa lý đã đoán đó là kiểu đất “nhất kính chiếu tam vương” (một mặt gương soi ba vua). Thế rồi người mẹ nằm mơ thấy ngôi sao rơi vào bụng mà sinh ra bà, dung nhan rất mỹ lệ, thông minh khác thường”.
Ấy là nói về cái nguồn cơn phát nên nghiệp nghiên bút nơi mộ tổ tiên bà Duệ. Thời xưa, mệnh số con người thường được quy cho khoa địa lý là bởi thế. Còn thực tế việc học của Nguyễn Thị Duệ ra sao? 
Xem trong Đại Nam nhất thống chí, phần tỉnh Hải Dương, nơi mục “Liệt nữ”, ta được hay rằng “Bà thông minh hơn người, học rộng hay chữ, hơn 10 tuổi giả làm con trai, theo thầy học tập”. Vốn bản tính thông minh, học một biết mười nên hiểu biết của bà ngày một rộng, lại nổi tiếng văn chương hay. Dạo ấy nhằm thời nhà Mạc. Theo Công dư tiệp ký, trong bài “Lễ phi Nguyễn thị”, thì lúc ấy, nhà Mạc đã suy, phải rút lên Cao Bằng, cha bà đem bà lên đây lánh nạn và học hành. 
Nhà Mạc dù đã sút kém nhiều phần so với trước, nhưng vẫn thu hút nhân tài để duy trì sự tồn tại. Khi nhà Mạc mở khoa thi Hội, số người ra ứng thí khá đông. Khoa ấy bà đỗ thứ nhất, thầy dạy của bà đỗ thứ hai. Đến khi vua Mạc ban yến cho các tân tiến sĩ, nhìn dung mạo của bà đẹp đẽ lạ thường nên lấy làm lạ, hỏi ra mới biết bà là con gái, bèn nạp bà vào cung để dạy cho cung nữ, ban hiệu là Lễ nghi cố vấn. 
Sau này khi nhà Mạc mất, như ghi chép trong Đại Nam nhất thống chí thì “bà ẩn cư trong dân gian. Vua Lê biết tiếng, triệu bà vào cung, sai dạy các cung nữ, ban hiệu là Nghi cư quan”. Thời nào, tài năng của bà cũng được trọng dụng. Vẫn sách trên cho hay “Bà ở trong cung, lấy văn chương phụng sự nhà vua, không rời hai bên tả hữu. Mỗi khi vua hỏi, bà dẫn việc xưa nay trong Kinh Sử để đối đáp. Vua Lê khen ngợi, cấp cho các thứ tiền thuế trong xã ấy làm ngụ lộc”. 
Học vấn của bà, đến quan viên khác cũng phải lấy làm kính nể. Công dư tiệp ký cho biết “Những bài thi Hội, thi Đình và các bài văn của đình thần đều phải qua tay bà khảo định”. Lại đâu chỉ có thế, bà còn được biết đến là người rộng lượng, không giữ oán thù. Vẫn theo Công dư tiệp ký, thì xưa anh trai bà bị một người làng giết chết. Đến khi bà được vinh hiển, người ấy hầu hạ bà rất kính cẩn, bà không nhắc đến việc báo thù xưa. Bởi vậy mà người đời rất phục đức độ của bà. 
Đến năm 70 tuổi, bà về quê dựng am Đàm Hoa để ở rồi mất. Trong Lối xưa xe ngựa nghiên cứu về khoa cử của TS Nguyễn Thị Chân Quỳnh có cho hay, bà xuất gia đi tu ở chùa Vụ Nông, hạt Gia Lâm, lấy hiệu là Diệu Huyền. Sau khi mất, bà được đời sau đưa vào phụng thờ nơi Văn Miếu Mao Điền, Hải Dương, như một hình thức ghi nhận tài năng, danh vị của nữ tiến sĩ tài danh đất học Hải Dương. 
Bình sinh, văn thơ bà làm rất nhiều, nhưng bị mất mát cũng lắm. Duy có bài Gia ký còn giữ lại được. Trong đó có câu thể hiện rõ tài trí, ước vọng của bà, cũng như là nói thay cho giới quần thoa vậy:
Nữ nhi dù đặng có lề,
Ắt là tay thiếp kém gì Trạng nguyên.

Nguyễn Thị Duệ rõ là trường hợp hiếm trong xã hội Nho giáo nước Việt xưa kia. Nhưng cũng qua bà, ta thấy được phần nào đức hạnh đủ đầy, ý chí vươn lên cũng năng lực của giới cài trâm vậy. 

Trần Đình Ba

 
hotline
Quảng cáo: 091 2161163
Nội dung: 090 186 3399
 
TIN LIÊN QUAN
 
 
 
Bình luận 0
Chưa có bình luận nào cho bài viết này.
Gửi bình luận
Họ và tên *
E-mail *
Tiêu đề
Nội dung *
 
 
 
 
 
 
XEM NHIỀU NHẤT
 
 
 
 
 
 
  • Quốc Phong

    Nhà báo

    Dự án Formosa có thể xem là một thảm họa điển hình về môi trường mà chúng ta phải trả giá. Việc các cấp, các ngành đã và đang tiến hành xử lý kỷ luật những người có trách nhiệm trong cả quá trình dựng nên dự án thật sự cũng là hồi chuông cảnh tỉnh cho mỗi cá nhân có trách nhiệm tham gia các khâu để hình thành nhà máy luyện thép nói trên.

  • Lê Học Lãnh Vân

    Chuyên gia quản trị

    Một clip lưu truyền hôm qua trên mạng ghi lại hình ảnh một xe taxi lao thẳng vào xe máy của một người đàn ông đang giật túi xách của 2 người phụ nữ trên đường phố Sài Gòn. Tôi thật sự thấy “sốc” với cảnh trong clip, và thót tim vì tính mạng của người đàn ông nọ.

  • Đoàn Đạt

    Nhà báo

    Mấy hôm nay dư luận như nóng lên với đề xuất có ảnh hưởng đến hơn một nửa dân số TP.HCM: Đề xuất cấm xe máy tại một hội thảo về kiểm soát nhu cầu sử dụng xe cá nhân. Trong số các đề xuất cấm xe máy, có đề xuất khá “đanh thép” của PGS-TS Phạm Xuân Mai, Trưởng khoa Kỹ thuật giao thông Đại học Bách khoa TP.HCM. Xin có đôi điều tranh luận cùng ông.

  • Bình Luận

    Bình luận

    ​Dự thảo Nghị định "quy định điều kiện kinh doanh thiết bị, phần mềm ngụy trang dùng để ghi âm, chụp hình, định vị" của Bộ Công an đang gây sửng sốt cho dư luận, bởi một quy định về "Nguyên tắc hoạt động và quản lý" tại khoản 3 điều 4 của dự thảo Nghị định là: "Chỉ cơ quan chuyên trách bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội được sử dụng thiết bị, phần mềm ngụy trang dùng để ghi âm, chụp hình, định vị phục vụ cho hoạt động bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, phòng chống tội phạm và nhiệm vụ quốc phòng".

  • Nguyễn Thông

    Nhà báo

    Sao những vị ở Cục Nghệ thuật biểu diễn không nhớ lời dạy của cụ Hồ, “việc gì có lợi cho dân phải hết sức làm, việc gì có hại cho dân phải hết sức tránh”. Cứ làm theo lời cụ, đâu đến nỗi phát sinh phiền hà rắc rối, tai tiếng như vừa rồi.